บทความโดย จิรัฏฐ์ ประเสริฐทรัพย์

‘สิ่งเล็ก ๆ’ รอบตัวสามารถหล่อเลี้ยงความรู้สึกภายในของมนุษย์ได้อย่างไร? นั่นคือแก่นคิดหลักในนิทรรศการ How Small Things Hold ของ จิรัชยา พริบไหว ที่จัดแสดง ณ Jing Jai Gallery เมื่อช่วงเดือนที่ผ่านมา ด้วยการชวนให้เราลองสำรวจว่า ตั้งแต่ผึ้งที่ช่วยผสมเกสร รากไม้ที่ซ่อนอยู่ใต้ดิน ไปจนถึงเศษกระดาษ ถุงห่อของขวัญ หรือแสงแดดที่ลอดผ่านสวนหลังบ้าน สิ่งเหล่านี้ล้วนเป็นองค์ประกอบเล็ก ๆ ที่คอยพยุงชีวิตและความรู้สึกของมนุษย์เอาไว้โดยไม่รู้ตัว

แม้นิทรรศการจะปิดฉากลงแล้ว แต่สิ่งที่ยังตกค้างอยู่ไม่ใช่เพียงภาพของผลงานนามธรรม หากคือวิธีคิดของศิลปินที่ค่อย ๆ สังเกตโลกอย่างละเอียดอ่อน และเปลี่ยนการมองเห็นธรรมดาให้กลายเป็นกระบวนการเยียวยาจิตใจ

จิรัชยา พริบไหว เกิด เติบโต ทำงาน และอาศัยอยู่ที่จังหวัดเชียงใหม่ เธอจบการศึกษาระดับปริญญาตรีจากสาขาจิตรกรรม คณะวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ก่อนศึกษาต่อระดับปริญญาโท สาขาทัศนศิลป์ คณะจิตรกรรมประติมากรรมและภาพพิมพ์ มหาวิทยาลัยศิลปากร ในปี พ.ศ. 2554 และดำเนินชีวิตบนเส้นทางศิลปินอาชีพนับแต่นั้น ผ่านการจัดแสดงผลงานทั้งนิทรรศการเดี่ยวและนิทรรศการกลุ่มอย่างต่อเนื่องทั้งในและต่างประเทศ

ผลงานนามธรรมของเธอเปรียบเสมือนการบันทึกเรื่องราวชีวิตผ่าน ‘เส้น’ และจังหวะที่เกิดขึ้นอย่างอิสระ กระบวนการทำงานของจิรัชยาไม่ได้มุ่งสร้างรูปทรงที่กำหนดไว้ล่วงหน้า หากเป็นการปล่อยให้อารมณ์ ความทรงจำ และประสบการณ์ชีวิตค่อย ๆ คลี่คลายออกมาระหว่างการลงมือสร้างงาน วิธีการเช่นนี้ชวนให้นึกถึงแนวคิดของ Automatic Drawing หรือการวาดเส้นอัตโนมัติ ซึ่งเปิดพื้นที่ให้จิตใต้สำนึกทำงานเหนือการควบคุมของเหตุผล เส้นสายที่เกิดขึ้นจึงทำหน้าที่เสมือน ‘บทสนทนา’ ที่เปิดให้ผู้ชมตีความต่อผ่านประสบการณ์ของตัวเอง

แนวคิดเรื่องศิลปะในฐานะพื้นที่เยียวยายังปรากฏชัดใน How Small Things Hold จุดเริ่มต้นของนิทรรศการทั้งหมดเกิดขึ้นจากสวนหลังบ้าน พื้นที่ซึ่งเต็มไปด้วยดอกไม้และไม้กระถางหลากสายพันธุ์ด้านหลังทาวน์เฮ้าส์ของจิรัชยาในเชียงใหม่ สวนเล็ก ๆ แห่งนี้คือพื้นที่ที่ศิลปินใช้เวลาในทุกวันเฝ้าดูความเป็นไปของแสงอาทิตย์ที่ตกกระทบ สีสันของดอกผล ดินที่ชื้นฉ่ำ ผีเสื้อและแมลงต่าง ๆ ไปจนถึงท้องฟ้าที่ห่มคลุมในแต่ละฤดูกาล ก่อนที่จะค่อย ๆ สร้างผลงานแต่ละชิ้นราวกับการทำสวน หลอมรวมภูมิทัศน์ที่ศิลปินเฝ้ามองเข้ากับภาวะเจริญสติ และถ่ายทอดออกมาเป็นผลงานนามธรรมหลากหลายเทคนิค

นิทรรศการประกอบด้วยจิตรกรรมสีอะคริลิก ภาพพิมพ์กัดกรด งานวาดเส้นด้วยปากกาไปจนถึงสื่อผสมอื่น ๆ ศิลปินเลือกใช้วัสดุสามัญในบ้านที่ล้วนมีรากฐานจากธรรมชาติ ตั้งแต่เศษไม้ ถุงกระดาษ กระดาษห่อของขวัญ ไปจนถึงกระดาษรังผึ้ง แล้วค่อย ๆ แปรเปลี่ยนสิ่งเหล่านี้ให้ก้าวพ้นสถานะเดิม กลายเป็นส่วนหนึ่งของภาษาทางทัศนศิลป์ที่ละเอียดอ่อน หมดจด หรือจะกล่าวว่าหรูหราก็ไม่เกินเลย

แม้ผลงานหลายชิ้นจะสร้างขึ้นในช่วงไม่กี่ปีก่อนเปิดนิทรรศการ แต่โชว์นี้ก็คล้าย Retrospective ย่อม ๆ ของศิลปิน เพราะมันเผยให้เห็นพัฒนาการทางเทคนิคของเธอตั้งแต่งานยุคต้นเมื่อสิบกว่าปีก่อน อย่างซีรีส์จิตรกรรมนามธรรมจากลายเส้นปากกาที่ถักทออย่างต่อเนื่อง จนดูคล้ายแหหรือตาข่ายโมโนโครมขนาดใหญ่ ดูพลิ้วไหวราวผืนผ้า ผลงานสร้างชื่อในช่วงที่เธอศึกษาระดับปริญญาโทที่มหาวิทยาลัยศิลปากร ต่อเนื่องมาถึงซีรีส์ที่เธอนำตะกอนจากความสัมพันธ์ส่วนตัวมาเป็นแรงบันดาลใจ ก่อนขยับเข้าสู่กลุ่มผลงานที่เริ่มเติมสีสันจากประสบการณ์การทำสวนหลังบ้าน และมาถึงงานในยุคปัจจุบันที่หันกลับไปสำรวจภาวะภายในผ่านกระบวนการเจริญสติ

ความรื่นรมย์อีกประการของโชว์นี้ คือการได้พินิจ "วิธีการ" ที่ศิลปินสร้างสรรค์งานแต่ละชิ้นราวงานหัตถกรรมที่ผูกโยงกับความรู้สึกภายใน เช่น ซีรีส์ The Peaceful Melody (2025–2026) ที่เธอปาดสีอะคริลิกผสมน้ำจนเกิดเป็นรูปทรงซ้อนทับหลายเลเยอร์ ในความต่อเนื่องของเส้นสายที่ปราศจากการสเก็ตซ์แบบไว้ล่วงหน้า เราจะค้นพบจังหวะที่ศิลปินค่อย ๆ ปรับน้ำหนักของการปาดเพื่อหาความพอดี กระบวนการทำซ้ำนี้ไม่เพียงนำไปสู่รูปทรงที่ต้องการ แต่ยังเป็นภาวะของสมาธิและการบำบัดความคิดตัวเองไปพร้อมกัน

หรืออย่าง The Suncather (2026) จิตรกรรมจากผ้าใบผืนเดียวที่ยาวถึง 6.61 เมตร ศิลปินใช้พู่กันจุ่มสีอะคริลิกปาดเป็นเส้นต่อเนื่อง ปาดซ้ำ ๆ จากซ้ายไปขวา ไล่เฉดไปทีละบรรทัดเหมือนการเขียนหนังสือ ผลงานชิ้นนี้ชวนให้นึกถึงกระบวนการเขียน On the Road (1957) ของแจ็ค เคอรูแอค ที่สอดกระดาษม้วนยาวเข้าเครื่องพิมพ์ดีด แล้วปล่อยให้ถ้อยคำพรั่งพรูออกมาอย่างอิสระและฉับพลัน ต่างกันตรงที่จิรัชยาไม่ได้ปล่อยให้อารมณ์พัดพา แต่ค่อย ๆ สะสมเส้นสายทีละบรรทัดด้วยสติ

There is No Eternal Peace No.1 (2023) เป็นงานที่ดูยุ่งเหยิงกว่าผลงานชิ้นอื่น ๆ ศิลปินบอกว่าเป็นผลลัพธ์จากการบรรเทาความขุ่นมัวภายใน เธอเริ่มต้นจากภาพถ่ายสวนหลังบ้าน ก่อนใช้ของแหลมขูดขีดพื้นผิวจนเกิดเป็นรอยถลอก แม้เป็นงานที่ดูหม่นหมองที่สุด ต้นธารของมันก็ยังไม่พ้นองค์ประกอบจากสวนหลังบ้านของเธอเอง งานอีกชิ้นในซีรีส์เดียวกันที่สร้างขึ้นในปี 2025 เดินหน้าต่อด้วยพลังงานเดิม แต่เธอเปลี่ยนจากผืนผ้าใบมาใช้แผ่นไม้อัด และขูดขีดพื้นผิวด้วยดินสอสีแทน

วัสดุสามัญรอบตัวคือจุดเริ่มต้นของผลงานอีกหลายชิ้นในนิทรรศการ ตั้งแต่ Red Flowers (2021) และ Green Leaves (2021) ที่ศิลปินวาดลายซ้อนลงบนกระดาษห่อของขวัญลายดอกไม้ Quiet Dialogue (2023) ที่เธอวาดแพทเทิร์นคล้ายตาข่ายสีดำลงบนกระดาษคราฟต์และแปะมุมซ้ายด้วยโปสการ์ดรูปดอกไม้ ซีรีส์ Time Between Page (2026) ที่เธอแต่งแต้มสีสันนามธรรมลงบนหน้าหนังสือพฤกษศาสตร์ ไปจนถึง What We Choose to Keep (2025) ที่ใช้ลูกปัดสีทองปักลงบนม้วนถุงกระดาษใส่หนังสือ ซึ่งมีที่มาจากประสบการณ์สมัยทำงานในร้านหนังสือระหว่างเรียนปริญญาตรีที่คณะวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่

เช่นเดียวกับซีรีส์ไฮไลต์ที่เปิดตัวพร้อมนิทรรศการและใช้ชื่อเดียวกันว่า How Small Things Hold (2025–2026) ผลงาน 5 ชิ้นซึ่งศิลปินใช้ปากกามาร์กเกอร์หลากสีแต้มลงบนกระดาษรังผึ้ง โดยอาศัยร่องบนพื้นผิวของวัสดุเป็นส่วนหนึ่งของจังหวะภาพ

จากความสนใจในโครงสร้างเฉพาะตัวของกระดาษสำหรับห่อหุ้มสินค้าชนิดนี้ ศิลปินนำพวกมันมาเรียงต่อ หนีบ และทดลองแขวน จนพบว่าตัวหนีบ วิธีแขวน หรือกระทั่งการนำกระดาษมาซ้อนชั้นเอง ก็กลายเป็นองค์ประกอบของงานไปด้วย

พื้นผิวที่ไม่เรียบของกระดาษเปิดทางให้เธอเล่นกับขอบ เส้นกรอบ และมิติของวัสดุโดยตรง รวมถึงขยำให้ย่นหรือฟูขึ้นเพื่อสร้างเท็กซ์เจอร์ที่นุ่มและลึกกว่ารอยยับตามธรรมชาติ ผลงานชุดนี้จึงนับเป็นการผลักเพดานทางเทคนิคของเธอไปอีกขั้น จากการสร้างความตื้นลึกผ่านเส้นและแพทเทิร์นบนพื้นระนาบ ไปสู่การสร้างมิติขึ้นในตัวผลงานเองอย่างเรียบง่ายทว่าเฉียบคม

แม้ผลงานทั้งหมดจะตั้งอยู่บนแนวคิดเรื่องสิ่งเล็ก ๆ ที่ช่วยค้ำจุนสิ่งที่ใหญ่กว่าไว้ จิรัชยาก็ไม่ได้พยายามอธิบายความหมายในชิ้นงานให้เกินกว่าที่ตาเห็น เรื่องเล่าเบื้องหลังผลงานมีเพียงการดื่มด่ำแสงเงาของต้นไม้ การบันทึกเส้นสายที่ผีเสื้อบินวนอยู่ในสวน การมองสายฝนชโลมผ่านแมกไม้ ไปจนถึงความอบอุ่นจากการมอบดอกไม้ให้เพื่อนฝูงหรือคนรัก และถึงแม้งานทั้งหมดจะงอกเงยจากพื้นที่ส่วนตัว–สวนหลังบ้านที่เป็นดังอาศรมทางจิตวิญญาณของเธอเอง–แต่มันก็ยังทำงานในวงกว้างอันเป็นพื้นฐานที่สุดของศิลปะ นั่นคือการเป็นสิ่งชุบชูหัวใจแก่ผู้ที่มองเห็น

สิ่งนี้ยังสอดคล้องกับความตั้งใจลึก ๆ ของจิรัชยา ที่อยากให้ผู้ชมมองเห็นความสำคัญของสิ่งเล็ก ๆ อย่างต้นไม้ใบหญ้า เพราะการมองเห็นย่อมนำมาสู่ความหวงแหน และความหวงแหนนั้นเอง เป็นจุดเริ่มต้นที่เรียบง่ายที่สุดของการอยู่ร่วมกับธรรมชาติอย่างยั่งยืน